Inigo Bocken over Cusanus en de praktische kant van mystiek

Op dinsdagavond 26 november 2019 hield dr. Inigo Bocken in de Theodorakapel te Zwolle een boeiende lezing over Nicolaas van Cusa. Bocken (1968) is wetenschappelijk directeur van het Titus Brandsma Instituut te Nijmegen en docent aan de Faculteit Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen aan de Radboud Universiteit. Hij is een groot kenner van het gedachtengoed en de tijd van Cusanus (1401-1464).

Volgens Bocken was Cusanus een excellente en vernieuwende sympathisant van de Moderne Devotie. Cusanus was kardinaal, topdiplomaat van de paus in Rome, wiskundige en filosoof. Ongetwijfeld behoorde hij tot één van de grootste geleerden van de 15e eeuw. Cusanus was vanwege zijn functie altijd onderweg. Tussen 21 en 26 augustus 1451 bezocht hij zelfs de stad Zwolle. Was hij wel een moderne devoot? Moderne devoten hebben namelijk van nature grote argwaan tegenover de wetenschap die mensen hoogmoedig kan maken. Volgens Bocken heeft Cusanus met zijn wetenschappelijke nieuwsgierigheid altijd grote sympathie getoond voor de Moderne Devotie. Cusanus doorbreekt met zijn eruditie en levenshouding het karikaturale beeld dat leert dat de moderne devoot slechts een kleinburgerlijke en wereldvreemde moralist is. 

Cusanus heeft niet op de Latijnse School in Deventer gezeten, zoals vroeger algemeen werd gedacht. Wel heeft hij een beurs gesticht voor arme jongeren om goed onderwijs te kunnen genieten. Ook legde hij de regel van Windesheim (het moederklooster van de Moderne Devotie) op aan de kloosters die hij bezocht. Verder waren voor hem net als voor de moderne devoten menselijke vrijheid en ontwikkeling erg belangrijk. Cusanus kan met recht een vriend van de Moderne Devotie worden genoemd. 

Cusanus schreef diverse kleine boekjes die na eeuwen van vergetelheid pas in de 20ste werden herontdekt. Zijn boekjes gaan over de leek (idiota), de persoon die het zelf moet doen. Dit sloot erg aan bij de identiteit van de broeders en zusters van het ‘gemene’ leven als lekenbeweging. Cusanus zegt: ‘We moeten ons niet laten vastbinden zoals een veulen aan een voederbak vastgebonden is.’ 

In zijn boekje ‘De Leek over de Geest’ voert een filosoof een dialoog met een eenvoudige lepelsnijder. De filosoof komt onder de indruk van lepelsnijder. Iedere lepel moet opnieuw worden gesneden. Zo doet de vakman mee aan Gods creativiteit. Kennis komt voor uit de praxis. In de menselijke arbeid wordt God zichtbaar. 

Verder schreef Cusanus voor monniken in Tegernsee het boekje “Het zien van God’ (De visione Dei). Hij gaf het als handleiding bij een kijkoefening met een schilderij. De titel ‘Het zien van God’ is dubbelzinnig: Hoe ziet God mij, en hoe zie ik God? Het boekje is een gids voor de geestelijke weg. De opdracht is: Hang deze vera icon (ware icoon) op en loopt er in een boog omheen. Je zult merken dat de blik van het portret steeds met je mee gaat. Je merkt: Ik sta in het middelpunt. Totdat je een medebroeder tegenkomt die dezelfde ervaring heeft als jij. Deze ervaring wekt verwondering op. Wij staan allebei in het middelpunt. Hoe kun je in deze zichtbare wereld God zien? Er zijn oneindig veel zienswijzen. Jij bent gebonden aan jouw eigen standpunt of perspectief. Maar er zijn oneindig veel andere manieren van zien en gezien worden. Dat is niet erg. Alleen God kan alle punten als middelpunt zien. De werkelijkheid is oneindig veel groter dan wij denken. 

Welnu, zo kunnen de monniken in het klooster de collatio (het gelovig leergesprek) opvatten. Het open gesprek met elkaar is een uitwisseling van perspectieven met perspectiefwisselingen. En ieder mens representeert iets van het beeld van God. Navolging van Christus, imitatio Christi, is te beschouwing als uitbeelding van het beeld van Christus in ons eigen leven. Wij zijn zelf levend beeld van Hem die ons geschapen heeft en nog bezig is ons te scheppen.

Tot zover de samenvatting van de inspirerende lezing van dr. Inigo Bocken. Er volgde na de pauze een mooie uitwisseling. De bijzondere lezing en ontmoeting op deze eerste gezamenlijke bijeenkomst van het Ontmoetingshuis Moderne Devotie en de Stichting Thomas a Kempis werd omspeeld met prachtig snarenspel. Deze primeur smaakt beslist naar meer.

Wie meer wil lezen over het thema wordt verwezen naar het pas verschenen boek:

Inigo Bocken heeft een geheel herziene vertaling gemaakt van De visione Dei van de 15e eeuwse filosoof, theoloog, wiskundige, kardinaal en politicus Nicolaas van Cusa (ook wel: Cusanus, 1401–1464). Het is een dun en handzaam boekje, 136 pagina’s, geschreven voor bevriende monniken (de Benedictijnen van Tegernsee).

‘Het belangrijkste boek uit mijn leven’
De blik van God is voor Inigo Bocken het belangrijkste boek uit zijn leven ‘omdat het ons op zo een speelse en creatieve wijze laat zien dat we God al in dit aardse leven kunnen zien en dat God meegaat met ieder van ons. Het biedt een uitweg uit de geestelijke crisis waarin de Moderne Tijd terecht is gekomen.’

Speelse hulp op de geestelijke weg
De blik van God is een boekje in een reeks van kleine gelegenheidsboekjes die Cusanus schreef. Het kan gezien worden als een speelse hulp op de geestelijke weg. Tegelijkertijd is het een oproep van Cusanus om ‘helemaal jezelf te zijn en op jouw eigen manier het goddelijke te zien.’

Een schilderij in plaats van een boekje
Terwijl de monniken Cusanus hadden gevraagd om een boekje, presenteerde Cusanus een schilderij van de avantgardistische schilder Rogier van der Weyden en de toelichting in boekvorm. Het schilderij betreft een portret van … en heeft een heel bijzondere uitwerking: Als je er langs loopt, gaat de blik van de geportretteerde met je mee. Net als de Mona Lisa.

‘Wees jezelf, dan zal ik de jouwe zijn’
Iedere kijker voelt zich persoonlijk aangesproken en Cusanus legt dit uit: ‘Iedereen staat op zijn of haar eigen manier in het middelpunt. En deze blik is Goddelijk, want alleen God kan op alle manieren kijken. Dus: Wees jezelf, dan zal ik [God] de jouwe zijn.’

Door dit zien hebt Gij zoals God alles tegelijk en toch afzonderlijk gezien, zowel het afwezige als het aanwezige, zowel het verleden als de toekomst. Met Uw menselijk oog hebt Gij, Jezus, dus de zichtbare accidenten gezien, maar met Uw absolute goddelijke blik de substantie van de dingen. Geen mens van vlees en bloed, behalve U dan, Jezus, heeft ooit de substantie of de watheid van de dingen gezien. Gij alleen hebt de volle waarheid van de ziel, de geest en al wat in de mens was gezien.’ – Nicolaas van Cusa, De blik van God, p. 119-120.

De blik van God
Oorspronkelijke titel: De visione Dei
Herziene vertaling van Inigo Bocken
Paperback 12,5 × 20,5 cm
136 pagina’s, € 17,99
Verschenen in september 2019
ISBN 978 94 9111 042 9

Hans Tissink, november 2019

Show Buttons
Hide Buttons